کورتەیەک لە کتێبی ((چەند نامەیەکی فەڕەنسی)) - فەرهاد پیرباڵ

ناوی کتێب: چەند نامەیەکی فەڕەنسی 

ناوی نووسەر: فەرهاد پیرباڵ 

بابەت: نووسراو

دزگای بڵاوکردنەوە: سەنتەری ڕووناکبیری هەتاو 

نۆبەتی چاپ: چاپی دووم 2006

ژمارەی لاپەڕە: 124 لاپەڕە

نووسەر

فەرهاد پیرباڵ نووسەر، شاعیر، گۆرانی بێژ، وێنەکێش، شانۆکار، ڕەخەنەگر و فەیلەسوفێکی کوردە. لە ساڵی (1961) لە شاری هەولێر، لە باشوری کوردستان لە دایکبووە. لە ساڵی (1984) لە زانکۆی سلێمانی خوێندنی لیسۆنسی لە زمان و ئەدەبی کوردی تەواو کردووە. لە هەمان ساڵ، چووتە ڕێزی نووسەرانی شاخەوە، لەوێ یەکەم کتێبی، کە شانۆنامەیەکە، بە ناونیشانی "ماڵئاوا ئەی وڵاتەکەم" چاپکردووە. لە ساڵی (1986) کورستانی جێهێشتووە و بەرەو فەڕەنسا ڕۆیشت. لە بواری ئەدەبی کوردی لە زانکۆی سۆربۆن درێژی بە خوێندنی دا، لە ساڵی (1994) دکتۆرای لە بواری «مێژووی نوێی ئەدەبی کوردی»دا بەدەست هێناوە و لەهەمان ساڵ گەڕاوەتەوە بۆ کورستان، لە زانکۆی سڵاحەددین بووە بە مامۆستای زانکۆ. سەنتەری شەرفخانی بەتلیسی لە هەولێر دامەزراندووە. لەگەڵ "تەرزە جاف" هاوسەرگیری کردووە و دوو منداڵی هەیە (کوڕێک و کچێک)، بەناوەکانی "ڕۆدن"، "تنۆک".  دواتر، لەگەل خێزانەکەی جیابووتەوە.

دیوی دەرەوەی

کتێبەکە لە ساڵی (2006) چاپی دووهەمی لە لایەن دزگای سەنتەری روناکبیری هەتاو بۆکراوە. کتێبەکە بە وتەیەکی "گۆران" دەست پێدەکات. بە (29) فاکس یان یەکە ناوەڕۆکی کتێبەکە تەواو دەبێت، ئینجا، بە بەرهەمەکانی تری فەرهاد، کۆتایی دێت. لە بەرگی پێشەوەی، بەزمانی کوردی تایتڵ و نوسەر، چاپ و دەزگاکە نووسراوە و بە وێنەیەکی فەرهاد لە بەردەم پەیکەرێک لە فەڕەنسا دیکۆڕ کراوە. کەچی بە زمانی فەڕەنسی لە بەرگی دواوە، تایتڵ و ناوی نووسەر نووسراون، بە وێنەیەکی فەرها لە پاریس رازاوەتەوە.

تایتڵ

لەبارەی تایتڵی کتێبەکە، فەرهاد وشەی نامەی لە تایتڵ بەکار هێناوە، کەچی لەناو ڕۆمانەکە ئاڵوگۆڕی نامەکان لە ڕێگای ڕێخراوە ناحکومیەکانی ئەوکاتی عەنکاوە، بە فاکس کراوە. کەواتا خۆی لە خۆیدا چەند فاکسێکە لەنێوان ڕۆژنامەنووسێکی فەڕەنسی و بەڕێوەبەرێکی فەڕەنسی لە پاریس ئاڵۆگۆڕ دەکرێت.

ناوەڕۆک

ناوەڕۆکی ئەم کتێبەی فەرهاد، لە ڕوانگەی ڕۆژنامەنووسێکی فەڕەنسی، باس لە جیاوازی کولتوری میللەتی کورد و میللەتانی ڕۆژئاوا دەکات. لێرەدا، مەبەست لە کولتور، بە مانا گشتییەکەییەتی: ((زمان، سیاسەت، نەریت، دین، نەژاد، شێوازی ژیان، ڕاگەیاندن، عەقڵیەت، ئێتنیک، مێژوو.....هتد)). بە شێوەیەکی تر، باس لە مێژوی کورد، دوو ئیدارەی، زۆنی سەوز و زەرد، زمان و نەریت، باڵا دەستی حزب بەسەر زانکۆکان و یەکە ئیداریەکان، عەقڵی دواکەوتووی بەرپرسان، بەفیڕۆدانی کات و گرنگ نەبوونی کات لە لای کورد، خولخواردنەوەی نەوە نوێکانی کورد لە هەمان ڕێچکەی نەوە کۆنەکانیانەوە، نەبوونی کتێبخانە و ئەرشیفی نیشتیمانی...هتد.  ڕوداوی کتێبەکە لە ساڵانی نووەدەکان تۆرمارکراوە، واتا دوای دروستبوونی یەکەم حکومەتی کوردی، لە نێوان زۆنی سەوز و زەرد ڕوویانداوە و ئەزموونکراون، ڕێک دوای چەند ساڵێک لە ڕاپەڕینی کورد لەعێراق.

ڕووداوەکان   

 ڕۆژنامەنووسێکی فەڕەنسی، بە ڕەچەڵەک ڕووسی ((فرێدریک بۆڵمۆندۆ))، کار بۆ تەلەفزیۆن و ڕۆژنامە فەڕەنسییەکان دەکات، لە ساڵانی نۆوەدەکان، دوای دروستبوونی حکومەتی کوردی لە هەرێمی کوردستانی عێڕاق، لە پاریسەوە دەگات بە هەولێر. بە ئامانجی رووماڵکرنی چەند هەوالێک، و ئاگابوون لە ڕووداوەکانی ئەو ناوچەیە، بۆ ماوەی سێ مانگ ئیقامە وەردەگرێت، بە گوێرەی کارەکانی لەم ماوەیە، کاری ڕۆژنامەوانی خۆی دەکات. لە هەمان کات لەگەڵ هاوکارەکەی ((کریستۆف کلۆدێل)) لە پاریس، دەست دەکات بە ئاڵوگۆڕی نامە و فاکس. هەرچییەک ڕۆژانە دەبینێت و ئەزموونی دەکات، بە جیاوازی پێکردنیان لەگەڵ کولتوری ڕۆژئاوایی، بە تایبەتی فەڕەنسی، لە نامە و فاکسەکان بۆ هاوکارەکەی دەگێڕێتەوە. ئەویش لە پاریس، لە گۆشەیەکی گۆڤاری "لو پوان" بڵاویان دەکاتەوە. بەمەش پۆختەیەکی ژیان و کولتوری ئەوکاتی میللەتی کورد و بەرپرسان، بە فەڕەنسییەکان دەگەینێت. ئیتر، تا کۆتایی، کتێبەکە، لە هەر بەشێک باس لە بابەتێکی کولتوری ئەوکاتی کورد دەکات و بە کولتووری ڕۆژئاوای بەراوردی دەکات.

بیرۆبۆچوونی کەسی

بەڵێ، ئەوەی ڕاستی بێت، بە خوێندنەوەی ئەم کتێبە، هەرکوردێک هەست بە خۆیی و میللەتەکەی خۆی دەکات، بەتایبەتی لە ڕووی کولتووریەوە، چۆن مرۆڤێک بە خوێندنەوەی کتێبە سایکۆلۆژییەکان هەست بە خۆی و هەلسوکەتەکانی دەکات، ئاواش کورد بە خوێندنەوەی ئەم کتێبە هەست بە کولتور و شێوازی ژیانکردنی دەکات. ئەوەش ئەوە نیشان دەدات کە فەرهات لەو کاتانە هەستی بە کولتوری نەتەوەکەی خۆی کردووە، زانیویەتی لە کوێ جیاوازی هەیە و لە کوێ کەمووکوڕی هەیە. من بە تەواوەتی هاوڕام لەگەڵی، زۆرێک لە دیاردەکان تا ئیستاش بوونیان هەیە، بۆ نموونە، نەبوونی ئەرشیفێکی نیشتیمانی، کتیبخانەیەکی نیشتیمانی، باڵا دەستی حزب بەسەر زانکۆکان و یەکە ئیدارییەکان، عەقڵی نەوەی کۆن و نەوەی نوێ لە کۆمەڵگا، ئەمانە تا ئێستاش هەر هەن و کاریان بۆ نەکراوە.  

لە ڕووی زمانەوەانییەوە، فەرهاد، زمانێکی تێکەڵی بەکارهێناوە، واتا لە پاڵ کوردییەکە وشەی عەربی و فارسی و فەڕەنسی و جار جارە ئینگلیزیش هەن. من پێموایە، هەرکەسێک بییەوێت بە زمانی کوردی کتێبێک بنووسێت، ئەوە زۆر ئەستەمە بتوانێت خۆی لە زمانی تێکەڵ بە دوور بگرێت، ئەمەش بە هۆی سروشتی زمان و ژێیۆپۆلیتیکی زماکەوەیە، بەڵام لە خالێک هاوڕانیم لەگەڵ فەرهەد، ئەویش ئەویە، پیتی (ص)ی هێناوەتە ناو زمانی کوردی، بۆ نموونە (صەد)، (لە صەدا صەد)، (صەدام)، بەو حەرفە نووسیووە، بەڵام لە کوردیدا، ئەو پیتەمان نییە، بۆیە من بە هەڵەی دەزانم، سیستەمی نووسینی  میللەتێک دەستکاری بکرێت و گۆڕانی بەسەردا بێت بۆ چەند وشەیەک، بەڵکو دەبێت وشەکان خۆیان، بە گوێرەی فۆنەتیک و پیتی زمانەکە، گۆڕانیان بەسەردا بێت و ببنە بەشێک لە زمانەکە، نەوەک زمانەکە ببێتە بەشێک لە وشەکان. 

لە ڕووی نووسین و وەرگێڕانەوە، ناڕوونییەک لە خاوەنداریەتی نووسینەکەدا، هەیە، ئایە نامەکان لە گۆڤاری لو پوان وەرگیراون و وەرگێڕدراونەتە سەر زمانی کوردی؟ یان فەرهاد خۆی ئەم سیناریۆیەی وا دارشتووە؟ چونکە لە پوختەی کتێبەکە لە لاپەڕەی یەکەم، نووسراوە، کتێبەکە لێکۆڵینەوەیەکە، کەچی لە پیشکەشکردنەکە، نووسراوە، بەڕێوەبەری یو ئێن سروشتی ئەو نووسینەی بە فەرهاد بەخشیوە، بەڵام لە ناوەڕۆکی نامەکان، لە لاپەڕە (84) ڕۆژنامەنووسەکە دەڵێت گەر ڕۆژێک ئەم وتارەم وەرگێڕنە سەر زمانی کوردی سودێکی باشی بۆ کوردەکان خۆشیان دەبێت. کەواتە نووسراوەکە هی خۆیەتی یان وەرگێڕدراوە؟  

چەند وتیەیەکی جوان لە کتێبەکەدا

((ڕۆژهەڵاتییەکان چاویان بڕیوەتە ئاسمان، لەبەر ئەمەیە کە لە سەرەتای ژیانیانەوە چۆن بوونە هەر وا ماونەتەوە و لە جێی خۆیان چەقیون و پێشکەوتنیان بۆ نییە؛ بەڵام ڕۆژئاواییەکان چونکە دەزانن هۆی ژیانیان لەسەر ئەرزە، هیچ بەتەنگ ئاسمانەوە نین، چاویان بڕیوەتە دەوروپشتی خۆیان.... گۆران))

((ئەم دوو حزبە فەرمانڕەوایە، لە زۆنی هەولێر و سلێمانیدا، نەک هەر تەنیا نەیانتوانیوە ئاسەوارە کۆنەکانی رژێمی بەغدا لەسەر خۆیان بسڕنەوە و بێن سیستەمێکی نوێ بۆ پێکهاتەی وەزارەت و دەزگا و زانکۆ و بەڕیوەبەرایەتییەکەیان دابمەزرێنن، بەڵکو بەهێنانە ناوەوەی ئەو میکانیزمەی لە ئێرانەوە و لەلایەکی دیکەشەوە لە تورکیاوە سەپاوەتەوە سەریان، سەریان لە میللەتەکەی خۆیان و تەنانەت سەریان لە رووناکبیر و هونەرمەند و نووسەرەکانیشیان شێواندووە))

((ئایە ئەمە واتای چی دەگەینێ: بە درێژایی ئەو هەموو ساڵە، ئەو هەموو شتە دەمرێت و دەژیەتەوە، کەچی هیچ کتێبێک بڵاونەکرێتەوە کە گرنگ بێت یان ئاژاوەیەک بنێتەوە؟ ئایە ئەمە واتای ئەو ناگەینێت کە ئەو جیلەی پێشووی مردووە، بەو جیلەشەوە کە ئێستا لە ژیاندایە، نەژیاوە؟ لە وڵاتێکدا کە زەمانێکی زۆر بێت کتێبێکی باش و ئاژاوەگێڕی تێدا بڵاو نەکرابێتەوە، ئەمە مانای وایە کە خەڵکەکەی (یان بەلای کەمەوە نووسەر و هونەرمەند و ڕووناکبیرەکانی) نەژیاون؛ یانیش بەلای کەمەوە مانای وایە کە هیچیان بیر ناکەنەوە))

((ئەوەی چوو؛چوو. قەیناکە، بەڵام ئەمە بۆ تۆش جێگەی خەفەت نییە کە ئەم کوردستانە گەورەیە مۆزەخانەیەک و ئەرشیفخانەیەکی ئەوتۆی تێدا نەبێت بۆ ئەوەی بێگانەیەکی وەکو من (یان هیچ نەبێ خۆیان) ئاورێک  بدەنەوە و بزانن (هیچ نەبێ 65 ساڵ پێشتر) چۆن ژیاونو چۆن بیریان لە دنیا کردۆتەوە؟ ))

((پێم سەیرە دەڵێن 376 مزگەوت لەم شارە (هەولێر) هەیە؛ کەچی تەنیا یەک کتێبخانەی گشتی لێیە. ئەم تاقە کتێبخانە گشتییە بۆ نزیکەی یەک ملیۆن نفووسی ئەم شارەیە))

((مرۆڤی کورد و داهاتووی کوردستان پێویستە فیکر و فەلسەفە و زانستەکان رێبەرایەتییان بکات، نەک ئەو کەفوکوڵە عەنتیکانەی "شیعر"))

((کورد فەزڵی ئەورووپای، زیاتر لە فەزڵی دراوسێکانی، بەسەرەوە هەیە. دراوسێکانی کورد چیان بۆ کورد کردووە؟ جگە لە کوشتن و بڕین، جگە لە قەتلوعام و بێ بەری کردنیان؟ جگە لە ژێردەستەکردنی و ڕاهێنانیان بە ترس لە ئازادیی خۆیان؟ دەڵێن ئەستەمبۆڵ ئیستاش هەرچی بەڵگەنامەیەکی لەبارەی کوردەوە هەیە، قفڵی داوە و ڕێگە نادا نەک کورد بەڵکو غەیرەکوردیش بیانبینێ))

((هەولێر و سلێمانی دوو زۆنی لە یەکتر جیاوازن، هەر لایە و تایبەتمەندیی خۆیان هەیە: وەک ئەوەی لە حکومەتێکەوە بڕۆی بەرەو حکومەتێکی دیکە))

((لێرە، لە کوردستان، هەرگیز ناتوانی بڵێیت "سبەینێ، لە فڵان سەعات و دەقیقە، لە فڵان شوێن ئامادە دەبم، چونکە هەمیشە لەمپەرێک، کۆسپێک لەناکاو دێتە پێشەوە و ڕێگەت لێ دەگڕێت. ))

((لەم وڵاتەدا، بە هیچ شێوەیەک رێز لە "کات" ناکیرێ))

((کوردستان بەڕاستی ، وڵاتی نووستنی تواناکان، وڵاتی کوژرانی بەهرەکانە))

((ژیانی شەو لە کوردستان کوژاوەتەوە؟! مەبەستم لە کوژانەوەی ژیانی شەوە، کوژانەوەی گڵۆپ و ئەلیکتریک و کارەبا نییە؛ هەر ژیان خۆی، ژیانی مرۆڤی کورد، بە شەوان، کوژاوەتەوە! ژیان –خۆی ، بە واتای پڕ بە پێستی وشەکە، ژیان بە شەوان لە کوردستاندا، کوژاوەتەوە! یەعنی، دەتوانم بڵێم: مرۆڤی کورد بە شەوان، لە کاتژمێر شەشی ئیوارەوە تا حەوتی بەیانییەکەی ڕۆژی دووەم، دەمرێ. ناژیت. ئێمە لە ئەوڕووپا، جوانترین ئەو ژنانەی دەیانناسین، بە شەو دەیانناسین. ئێمە لە ئەوڕووپا، خۆشترین کاتەکانی ئیسراحەتمان و زۆربەی گفتۆگۆکانمان هەر بە شەوانە. ئێمە لە ئەوڕووپا، زۆربەی ئەو شانۆگەرییانەی دەیانبینین و ئەو فلیمانەی سوود و چێژیان  لێ وەردەگرین، هەر لە کاتی ژیانی شەوانە))

((لە کولتووری ڕۆژئاوادا، کوڕ کاتێ دەگاتە تەمەنی 17- 18 ساڵ، ئیتر لە هەڵبژاردن و بڕیارەکانی خۆیدا ئازادە، کەچی لێرە – لە ڕۆژهەڵات ـ کوڕ پابەندی گیرفان و عەقڵ و بڕیاری و هەڵبژاردنەکانی باوکییەتی. خۆش لەوەدایە، گەلێک لە ڕووناکبیرانەی تەمەنیان لەنێوان 20-30 سالیدایە، وتار دژی باوکسالاری بڵاودەکەنەوە: کەچی لە ماڵەوە جەسارەت ناکەن جگەرەیەک لە حزووڕی باوکیان بکێشن))

((ڕۆژئاوا هی کوڕە، بەڵام ڕۆهەڵات هی باوکە، چارەنووسی ڕۆژئاوا هەمیشە بەدەستی کوڕ (بەدەستی جیلی نوێ) بەڕێوەدەچێت، بەڵام چارەنووسی ڕۆژهەڵات هەمیشە لەدەستی باوک (لەدەستی جیلی کۆن) دەمێنێتەوە. 

بەکورتی: لە ململانێی عەقڵی کۆن و عەقڵی نوێدا، لە ململانێی زەوقی کۆن و زەوقی نوێدا، ڕۆژئاوا پێشدەکەوێت و ڕۆژهەڵات هەر دەمێنێتەوە. ئەوەیە ئیتر، تاکەکەس ((کوڕ)) لە ڕۆژهەڵاتدا تا هەتایە لەژێر نێڵی نەسلی کۆندا، دەڕزێتەوە))

((لە گۆشەی پێشوودا باسی ئەوەم کرد کە کوڕ ـ خۆی بێ جەسارەت و دەستوپێ سپییە، توانای ئەوە نییە بزانێت بتوانێت یاخی ببێت و گۆڕانکارییەکان بکات. لەوانەیە لەمەشدا دیسان خەتا خەتای نەسلی کۆن (باوەکەکان) بێت کە کوڕەکان و نەسلی نوێیان وا ڕاهێناوە کە لە سەربەستیی خۆیان بترسن، نەوێرن تەنانەت بیریش لە خۆشکرنی ژیانی خۆیان بکەنەوە، کوردستان، ڕاستە، نەسلێکی کۆن و عەقڵێکی کۆن بەڕێوەی دەبات؛ بەڵام هاوزەمانی ئەمە نەسلێکی نۆێ و عەقڵێکی نوێی ئەوتۆش تازە خەریکە دەرکەتووە کە بای ئەوەندەی لە دەست دێتەدەر کە بتوانێ ئومێدی داهاتوو بێت))

(( کوردەکان خۆیان پەندێکی پێشینانیان هەیە دەڵێت "سەری دوو بەرانان لەناو مەنجەڵێکدا ناکوڵێ". ئەمە لە کاتێکدا کە کوردستان ئەمڕۆ لەوە دەچێ نەک سەری دوو بەران بەڵکو سەری پێنچ شەش بەانی پێکەوە تێدا دەکوڵێ: کۆن و نوێ لەیەک کاتدا، پیر وگەنج لە یەک کاتدا، شارستان و گوندی لە یەک کاتدا، ئەوڕووپادیدە و عەشایەرێک لە یەک کاتدا...))

((بە کورتییەکەی: شاری سلێمانی ژنێکی جاحێڵی دڵتەڕە، گۆرانی ڕەنگین دەڵێت و سەما دەکا؛ کەچی هەلێر پیاوێکی تەمبەڵ و بێ تاقەتە، هەزاران ساڵە لەسەرپشت ڕاکشاوە و هیچ ناکا تەنیا تەماشای منارە قیتەکەی خۆی دەکات و باوێشک دەدا...))

((دەڵێن تا ئیستاش سەرۆک پەرلەمانی کوردستان بە سەرکردەی حزبێکی باڵادەستی کوردستان دەڵێ " سەرۆک!"؛ هەروەها دەڵێت تا ئیستاش لە ڕۆژی زانکۆدا سەرۆک حزبەکان دەچن سەرپەرشتیی ڕۆژی زانکۆ دەکەن. بەکورتییەکەی: حزب لە کوردستاندا دەستی درێژ کردۆتە ناو زانکۆ و دەزگا جۆراوجۆرەکان و تەنانەت پەرلەمانیش))

فەرهاد پیرباڵ

کورتەیەک لە ڕۆمانی كۆشکی باڵندە غەمگینەکان - بەختیار علی

کورتەیەک لە ڕۆمانی کۆشکی باڵندە غەمگینەکان - بەختیار علی

ناوی کتێب: کۆشکی باڵندە خەمگینەکان

ناوی نووسەر: بەخیتار علی

بابەت: ڕۆمان

دزگای بڵاوکردنەوە: ناوەندی ڕۆشنبیری و هونەریی ئەندێشە

نۆبەتی چاپ: چاپی چوارەم 2016

ژمارەی لاپەڕە: 478 لاپەڕە

نووسەر

بەختیار علی نووسەرێکی دیاری کوردستانی عێراقە، لە ساڵی 1960 لە سولێمانی لە دایکبووە. شیعر، ڕۆمان، مەقالە، ڕەخنە و شیکردنەوە لە بەرهەمەکانی ئەون. خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی دواناوەندی لە سلێمانی تەواوکردووە. لە بەشی جیۆلۆجی لە زانکۆی سلێمانی خوێندنی باڵای دەستپێکردووە، پاشان لە زانکۆی سەڵاحەدین تەواوی کردووە. لە کوردستان و لە ئەڵمانیا ژیاوە و دەژیت. کەسێکی فرەزمان و فرە کلتورە، بە هەریەک لە زمانەکانی کوردی، عەرەبی، فارسی، ئەڵمانی و ئینگلیزی قسە دەکات. هەندێک لە ڕۆمانەکانی بۆ سەر چەند زمانێکی زیندو وەرگێڕدراون، لەوانە ئینگلیزی، فارسی، ئەڵمانی و فەڕەنسی. لە ڕێگای نووسینەکانیەوە، چەندین بابەتی بڤە باس دەکات و ڕاستییەکان نیشان دەدات، لەوانە شۆڕشی کوردی، جینۆسایدی ساڵی 1988 ی سەدام حسێن، پەیوەندی بەرپرسان و ڕووناکبیران، شەڕی براکوژی، ڕووداوەکانی ساڵانی سەدەی بیست و بیست و یەک، هتد. بۆ یەکەم جار لە ساڵی 1983 دەستی بە نووسینی شعرەکانی ((نیشتیمان)) کردووە.

ڕۆمانی "کۆشکی باڵندە غەمگینەکان"

دیوی دەرەوەی

ڕۆمانەکە لە ساڵی 2012 بڵاو بووتەوە، لە ساڵانی دواتر، چەندین جار چاپکراوەتەوە، ئەوەی بن دەستی من، چاپی چوارەمی ساڵی 2016یە. لە (478) لاپەڕە، ڕووداوی ڕۆمانەکە گێڕدراوەتەوە، بە جۆرێک بە (58) سێن یان ئاکت، ڕووداوەکان بەرەو پێشەوە زنجیرە دەکەن و ڕۆمانەکە کامڵکراوە. بە دانیشتنێکی سێ قۆڵی کەسایەتییەکان دەست پێدەکات و بە مردنێکی سروشتی کەسایەتی سەرەکەی ڕۆمانەکە کۆتایی دێت.  

تایتڵ

بەختیار تایتڵێکی سەرنجرکێشی بۆ  ئەم ڕۆمانەی داناوە، بە خوێندنەوەی نیوەی ڕۆمانەکە خوێنەر وا تێدەگات تایتڵەکە هیچ سەروکارێکی لەگەڵ ڕۆمانەکەدا نییە، وەلێ بە خوێندنەوەی تەواوی ڕۆمانەکە، سەرنجی دەگۆڕدرێت و تێدەگات تایتڵەکە پڕ بە پێستی ڕۆمانەکەیە. لە ڕووی ماناوە، کۆشک ئاماژە بە ماڵی دوو خۆشەویستەکە دەکات، ماڵێکی هێندە گەورەیە لە کۆشک دەچێت، هەرچی باڵندەکانە، ئەو تەیروتار و چۆلەکانە دەگرێتەوە کە هەرسێ عاشقەکە لە تەواوی دونیا بۆ کچە خوشویستراوەکە دەیهێنن و لە ماڵەکە هێلانە و قەفەزیان بۆ دادەمەزرێنن. هەرچی هاوڵناوی غەمگینە، ئەمەیان بۆ بێدەنگبوون و گۆڕانی باڵندەکان دەگەڕێتەوە: سەرەتا، کاتێک گەینرانە شارەکە بە دەنگێکی خۆش دەیاند خوێند، قیژوقاژێکی بێوینەیان لە شارەکە دروست دەکرد، وەلێ دوای کوژرانی ناپیاوانەی عاشقی براوە (کامەرانی سەلما)، ئەو قاژەقاژ و خۆشخوڵقیەیان نەما، زیاتر بێدەنگ و غەمگین دەیاننواند، وەک جاران نەیان دەخوێند، وردە وردەش، مەرگ زەفەری پێدەبردن. بە کورتی، ئەم بارەیان بارێکی غەمگین بوو، بۆیە بەختیار ڕۆمانەکە بە ((کۆشکی باڵندە غەمگینەکان)) ناوزەند کردووە.   

ناوەڕۆک

وەک هەموو ڕۆمانەکانی تری، ناوەڕۆکێکی ناوازیەی هەیە، باس لە خۆشەویستی دەکات، وەلێ خۆشەویستیەک لەنێو کۆمەڵگای کوردی، لە شارێکی کوردی (سلێمانی)، لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردوو. خوشەویستییەک بیست ساڵ دەخایەنێت، زنجیرەی ڕووداوەکان زۆر دوور پەل دەکێشێت، بە شەڕی ئیران وعێراق، عێراق و کوێت، شکانی حزبی بەعس، پێکهینانی یەکەمین حکومەتی کوردی، شەڕی ناوەخۆ، رووخانی حکومەتی بەعس، یەکگرتنەوەی پارتی ویەکێتی و تا سالانی دوو هەزار حەفت و هەشت درێژ دەبێتەوە. لەگەڵ لگێڕانەوەی رووداوەکان، بە شێوەیەکی ئەدیبانە، بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ باس لە مێژوی کوردی لە ساڵانی هەشتاو پێنج تا دووهەزار و هەشت دەکات، باسی خۆتڕێنی و خیانەتی هەردوو حزبی کوردی دەکات، باس لە سەر پێکنەهاتنیان و لەناوبردنی ئەم بۆ ئەویتریان دەکات.

ڕووداوەکان   

 سەوسەنی گوڵدان چی، کە کەسەیاتی سەرەکی ڕۆمانەکەیە، کچێکی قەشەنگ بەڵام جیاواز لە هەموو کچانی تری شارەکەیەتی، جیاواز لە رووی عەقڵ و دونیابینیوە، جا دونیابینینێک لەنێو کتیب و ئەتەلەس و ئۆنسیکلۆپیدیاکانی باوکییەوە بۆ خۆی فەراهەمی کردووە، لە کتێبخانەکەی باوکی پەروەردە بووە. سێ کوڕ، هەریەکەیان لە چینێکی جیاوازی کۆمەڵگای کوردی ئەو کات، دەکەونە بەربەرەکانێ و خۆشویستنی: یەکیان جەقوکێشێکی شار(کامەرانی سەلما)ە، سەر بە پیاوانی عەشایەر و نەخوێندوارە، ئەوی تریان (مەنسور ئەسرین) کەسێکی خوێنەدەوار، سەرە بە چینی ئەیدبان و گۆرانیبێژو شاعیرانە. هەرچی سێیەمیانە (خالید ئاموونە)، کوڕێکی بازرگانە، سەر بە عەشیرەتێکی دەستڕۆیشتووی کۆمەڵگایە، عەشیرەتێک پیاوانی دەوڵەت دەناسن. کامەرانی سەلما هەر لە سەرەتاوە مەنسور ئەسیرن بە بەر چەقۆ دەدات، وەلێ نایکوژێت، خالید ئاموون هەر لە زووەوە نیازی کچەی هەبووە، ئەمە دەبێتە سەرەتای رووداوی ئەم ڕۆمانە. سێ داواکار، هەریەکەیان ئامادەن لە پێناو بەدەستهێنانی سەوسەنی گوڵدانچی، پیاو بکوژن، ژیانی خۆیان بەختبکەن. کێ دەتوانێت لە نێوان سێ عاشقی ڕاستەقینەی ئاوا، بڕیار بدات؟ وەلێ سەوسەن، کچێکە حەزدەکات پیاوێک ببێتە هاوسەری کە لە پیاوانی شارەکەی نەچێت، کەسێک بێت دونیای بە گەورەیی خۆی بینیبێت، کەسێک بێت لە شەڕو شۆڕی شارەکەی بەدوور بێت. ئیتر، بەڵێن لە هەرسێ داواکارەکەی وەردەگرێت و ناوی سەد چۆلەکەیان دەداتێ، داوایان لێدەکات لە ماوەی (8)ساڵ بچن لەتەواوی دونیا بگەڕێن و ئەو چۆلەکانە بێنن، کامەیان توانی ئەوە بکات و باشترین بێت، ئەوە شوو بەو دەکات. وەلێ هەشت ساڵ، ڕۆژێک نییە، لەم ماوەیەدا هەموو شتێک دەکرێت پێچەوانە بێتەوە و بگۆڕێت، وەلێ هەرسێ عاشقەکە رازی دەبن و گەشت دەکەن. باشە کۆتاییەکەی چی دەبێت؟ با من پێت بڵێم، مەنسوڕ نەسیرین، لە ماوی هەشت ساڵ چۆلەکان دەهێنێت، وەلێ لەگەڵ تەسلیمکردنیان، ڕۆژی دواتر شار جێدەهێڵێت و واز لە داواکاریەکەی دەهێنێت، چونکی لەم ماوەیە بووە بە گەریدەیەکی جیهانی، ناتوانێت لە شارێک لە پاڵ ئافرەتێک دانیشت و ژیان بکات. کەچی کامەرانی سەلما باڵندەکان دەهێنێت و بە سەڵامەتی دەیانگەینێتە خۆشەویتستەکەی، بەڵام خالید ئاموون، لەگەڵ گەیشتنەوەی بە شار، باڵندەکانی لە لایەن کەسێکی نەناسراوەوە بەر ساچمە دەدرێن. ئیتر، سەوسەنی کوڵداچی، لە نێوان کامەران و خالید، لەنێوان چەقۆکێش و بازرگان، چەقۆکێشەکە هەڵدەبژێرێت و شوو بەو دەکات، بەڵام ئەم خۆشییە هەروا بە ئاسانی ناچیتە سەر. لە ساڵی نۆوەدەکان، لە کاتی براکوژی، بە شێوەیەکی ناحەقان و ناپیاوانە ئاموونیەکان کامەرانی سەلما دەکوژن، بەمەش سەوسەن بە بیوەژنی دەمێنێتەوە. ئیتر لە کۆتایی ڕۆمانەکە لە ماڵەکەی لە ژووری خەوتنەکەی، لەنێو جێگاکەی، گەشتێک دەکات و هەرگیز بۆ ئەم دونیایە ناگەڕێتەوە. 

بیرۆبۆچوونی کەسی

بەڵی، ئەوەی ڕاستی بێت، بەگشتی من خۆشی لە خوێندنەوەی نووسنیەکانی بەختیار دەبینم، بەڕاستی زمانێکی زۆر جوان دەنووسێت، وشە لە شوێنی خۆی بەکاردەهێنێت، وشەگەلێکی جیاواز بۆ هەمان مانا بەکاردەهێنێت.  لە دەربڕین بێ هاوتایە، یەک دیاردە بە دوو، سێ شێوەی جیاواز دەردەبڕێت، هەریەکەیان وشە و ڕستەی جیاوازن لەوەی تریان. لە وەسف، دەتوانم بڵێم توانایەکی هەیە کەم کەس دەتوانێت هەیبێت، جار هەیە بە سێ لاپەڕە وەسفی یەک کەس دەکات. خۆشترینی ئەوەیە باری سیاسی و ئابوری و ئەمنی سەردمە ڕاستەقینەکە تێکەڵ بە ڕوودوای ناو ڕۆمانەکەوە دەکات. 

بە خوێندنەوەی ئەم ڕۆمانە، جار هەبوو گڕیاوم، جاریش هەبووە پێکەنیووم، زۆربەی جارەکانیش بە پەرۆشییەوە دەمخوێندەوە تا دوای ڕووداوەکە بکەوم و ئەنجامەکەی بزانم. بۆیە پەشیمان نیم کە پێنج ڕۆژم لە خوێندنەوەی بەسەر بردووە. شتێک کە زۆر خۆشیم لێ دەبینی، تێکەڵ کردنی باری سیاسی و ئابووری سەردەمەکەیە بە رووداوەکانی ڕۆمانەکە، ئەمە سیفەتێکی بەختیارە لەگێڕانەوە، بەم تێکەڵکردنە جارهەیە هەستدەکەیت مێژوو دەخوێنیتەوە، وەلێ هەر لە ڕۆمانەکەدایت،  جا من لەزەت لەم گۆڕانە دەبینم، دڵینام هەموو خوێنەرێک لەزەت لەمە دەبینێت. سەختییەک لە خوێندنەوە ژیاندم، ناوی کەسایەتیەکان بوو. لە ڕوانگەی منەوە، ناوەکان جۆرێکن ناتوانرێت هەزم بکرێن. جا هەر بە تەنها لەم ڕۆمانەی وانییە، بەڵکو لەونی تری بەختیار ناوی سەیر و نەبیستراو لە کەسایەتیەکان دەنێت، ئایە ئەمە ویستی بەختیارە؟ یان لە فەرهەنگی بەختیار ناوەکان ناسراو ئاساین وە لە فەرهەنگی ئیمە ئاسایی نین و نەبیستراون؟ 

بەکورتی، بەڵێ، هانی هەموو کەسێک دەدەم ئەم ڕۆمانە بخوێنتەوە، هەم لەزەت بەخشە، هەم ناسیاوییەک لەگەڵ کۆمەڵگای کوردی و رووداوەکانی ساڵانی ڕابردوو فەراهەمدەکات. بەڵێ، بۆ خوێندنەوەی بەختیار. 

چەند وتیەیەکی جوانی بەختیار لە ڕۆمانەکەدا

((خراپترین شتی عەشق ئەوەیە کە هەموو بەرنامەکانتان تیکدەدا. تاکە جیاوازی نیوان ژن و پیاو ئەوەیە، عەشق ژنان بەو شێوەیە شێت ناکات، بەوجۆرە بەرنامەی خۆیان تێک نادەن..... پیاوان تاکە جۆری جانەوەرن خۆشەویستی بەوجۆرە سەریان لیتێکدەدا))

((جیهان تەنیا ئەو کاتە گەورەیە کە تۆ لیمەوە نزیک بیت، گەر تۆ دووربیت، هەموو زەمین بچووکە))

((ڕق ڕۆژێک لە ڕۆژان لە دڵی مرۆڤ نامرێت....دڵی بەشەر دەتوانێت ڕق بە جۆرێکی باشتر لە خۆشەویستی هەڵگرێت، ئەزموونی من لەگەل ژیاندا پێمدەڵێت، خۆشەویستی شتێکە دێت و دەڕوات، بەڵام ڕق ناڕوات، یان زۆر بەزەحەمەت دەڕوات....ڕەنگی دەگۆڕدرێت، بەڵام لەناوناچێت.))

((مرۆڤ لە جێگای خۆی ناجوڵێت، مانەوەی دووروودرێژ لە یەک جێگادا، کینە دروستدەکات.... مرۆڤ گەر کۆچبکات، گەورەیی دونیا تاقیبکاتەوە، کاتی بۆ شتی بچوک نامێنێت))

((بە قەبری عەزیزی هەمووان....ئیمە جگە لە حەیوانی خۆشباوەڕ هیچی تر نین.....پیاو تاکە حەیوانێکە لەسەر ئەم ئەستێرەیە کە خۆی بە زیرەک دەزانێت، لەبەرئەوە لە هەر حەیوانێکی تر بێمێشکترە))

((ئێمەی پیاوان دوو جۆرین، هەمانە لە گەنجیدا لەگەڵ ژنەکانماندا باشین و هەشمانە لە پیریدا باشدەبین، بەڵام باشترین پیاو ئەوانەن کە لە دوایدا دەبنە مێردیکی باش.))

((زۆربەی سەربازانی دونیا بە خۆشی خۆیان ناچن بۆ شەڕ. بەڵکو ئازارەکانی هەڵهاتن زۆر جار لە ئازارەکانی جەنگ قورسترە، بۆیە خەڵک هەندێکجار جەنگیان پێخۆشترە. هەندێ کەسیش بۆ ڕزگارکردنی ئازیزەکانیان لە ترس و دڵەڕاوکێ دەچن بۆ شەڕ))

كۆشکی باڵندە غەمگینەکان - بەختیار علی 

kurdish teacher in Kurdistan region

hello,
This is Hazhar from Erbil, I am a Kurdish teacher at French Institut in Erbil. if you need a teacher to learn Kurdsih language, I can organize the classes for you, in your place or in French institut.

don't hesitate to contact me for any question.
................................................................

Bonjour,

C'est Hazhar, je suis enseignant du kurde à l'Institut français d'Erbil. si vous avez besoin d'un professeur pour apprendre la langue kurde, je peux vous organiser les cours, à votre place ou à l'institut français à Erbil

n'hésitez pas à me contacter pour toute question.
...............................................................................

Hazhar-k.ibrahim@outlook.com
facebook: https://www.facebook.com/hazhar.khaleel?ref=bookmarks

Sherzad Hassan - écrivain - writer

Sherzad Hassan

بە شەرمەوە درکاندم  کە پاش دەیەها تۆفانی دیکەش
 مرۆڤ نازانێت بژیت... تاکە بوونەوەرە کە ئاوزدارە و گەمە
 بەعەقڵی خۆی دەکات... وەلێ مەحاڵە فێری ئەوەبێت بژیت.

j'ai timidement confié qu'après dix autres déluges, l'homme ne sait pas vivre. Il est le seul être vivipare qui ridiculise son esprit. C’est impossible qu'il apprenne à vivre.

Shyly, I confided that after ten other deluges, Human doesn't know how to live. He is the only viviparous being who ridicules his mind. it's impossible for him to learn to live.  

Sherzad Hassan - l'écrivain kurde -kurdish writer

Les villes du Kurdistan iranien

Les villes du Kurdistan iranien

La ville de Sanandadj

On dit que la citadelle de Sane Dej fut bâtie en 1636 par Soleymân Khân Ardalân, émir du Kurdistan à l’époque de Shâh Safi le Safavide (1628-1642). A la place du Sanandadj actuel se trouvait autrefois la ville de Sir dont le mot signifie en persan « sisar » (trente têtes). Près de Sisar, la région de Sad Khânieh (Sad Khâneh) est aujourd’hui nommée Sena. Sanandadj et ses environs furent quatre siècles durant le fief des émirs locaux de la tribu des Ardalân, qui se disaient descendants des Sassanides. Lors des guerres irano-ottomanes sous l’ère safavide, cette famille s’allia parfois aux Iraniens, parfois aux Turcs.

Après sa prise de pouvoir, en 1733, Karim Khân Zand rasa une bonne partie de Sanandadj. S’ensuivit une période d’anarchie qui se termina quand Khosrow Khân Ardalân devint gouverneur sous le règne qâdjâr. Pour le remercier de ses services, Aghâ Mohammad Khân Qâdjâr – fondateur de la dynastie qâdjâre -, lui offrit également la région de Sanghar.

A l’époque de Rezâ Gholi Khân Ardalân, des dissensions internes éclatèrent au sein de la famille Ardalân et après un certain nombre de conflits, ce fut finalement Amanollâh Khân, le frère de Rezâ Gholi Khân, qui devint le dernier émir gouverneur local et héréditaire de Sanandadj. Amânollâh Khân, fils de Khosrow Khân fut gouverneur de Sanandadj de 1799 à 1824. Cette période fut fastueuse pour la région, car cet homme capable entama de nombreux projets de construction et de rénovation dans la ville.

En l’an 1284 le gouvernement central, nomma Hâdj Mirzâ Mo’tamed-o-Dowleh, oncle de Nâssereddin Shâh, gouverneur du Kurdistan et ce dernier conserva ce poste jusqu’en 1874. Aujourd’hui, Sanandadj est le chef lieu de la province du Kurdistan et l’une des belles villes de l’ouest de l’Iran.

La ville de Bâneh

Avant l’islam, une tribu zoroastrienne, les Gahghou, régnait sur cette ville. Après l’invasion arabe, ce fut la tribu des Ekhtiâr Diny qui prit le contrôle de la région. Jusqu’au milieu du XVIIIe siècle, Bâneh était nommée Behroojeh (l’Ensoleillée) et les documents antérieurs citent ainsi cette ville. Cette ville subit deux graves incendies, d’abord durant la Grande Guerre et une seconde fois durant la Seconde Guerre mondiale. Aujourd’hui, le cimetière du nord est de la ville est connu sous le nom de Vieux Bâneh.

Les modifications du nom et du positionnement géographique de la ville sont dues aux épidémies de peste et de choléra qui poussèrent les survivants à reconstruire la ville ailleurs, puisqu’ils considéraient la place comme désormais infectée. Les incendies et les guerres tribales furent d’autres raisons qui poussèrent les habitants à déplacer la ville. Il y a aujourd’hui plusieurs villages autour de Bâneh qui portent le même nom tels que Neyzeh Dokohneh Behroojeh Kohneh, Siavame Kohneh, Armarde Kohneh, Toudeh Kohneh, etc., ainsi que d’autres villages homonymes auxquels il manque uniquement le suffixe kohneh (vieux). Le nom de Bâneh provient du mot kurde bân qui signifie toit et provient de l’altitude et de l’aménagement de la ville dans la montagne. D’autres estiment que ce nom provient de Bâneh dans le sens de khâneh (demeure, village, lieu de repos) ou campement militaire, puisque la ville possédait autrefois deux grands forts.

La ville de Bâneh est située à une altitude de 1525 mètres de hauteur et la splendeur des paysages de montagnes qui l’entourent poussent de nombreux voyageurs à effectuer une ascension jusqu’à cette ville.

La ville de Bidjâr

La ville de Bidjâr commença à se développer sous le gouvernement de Mohammad Khân Garousi, gouverneur de la région de Garous. Le bazar de cette ville date de l’ère safavide et fut rénové à l’époque qâdjâre. La ville de Bidjâr, haute de 1870 mètres, est surnommée le « toit de l’Iran ». Les habitants de cette région sont en majorité cultivateurs. Chaque année environ cent mille tonnes de blé sont produites dans la région et Bidjâr a pour cette raison été surnommée le « silo de l’ouest ». La région de Garous possède une ancienne civilisation et des tablettes hiératiques y ont été retrouvées. Ces tablettes prouvent qu’une civilisation vivait là avant la création de la civilisation assyrienne trois millénaires auparavant.

La ville de Divândarreh

Dotée d’un climat tempéré et agréable, cette belle ville du Kurdistan est située à 95 kilomètres au nord de Sanandadj. Divândarreh est parmi les centres ruraux qui ont commencé à se développer depuis une décennie.

La ville de Saghez

Sous le nom d’Izirtâ, cette ville a été la première capitale des Mèdes à l’époque de la première union mède. Les chefs mèdes construisirent des fortifications autour de cette ville parmi lesquelles ils restent aujourd’hui les vestiges de Zivieh et Ghaplantou (Adamait). Sargonne II, le roi assyrien, attaqua les Mèdes et détruisit ces fortifications. Après cela, les Scythes reconstruisirent Saghez, qu’ils baptisèrent du nom scythe de Sâkez, et la choisirent pour capitale. Le nom actuel de cette ville provient du peuple scythe – Sakka – et Saghez est la forme nouvelle du nom Sakz et Sakez. Une autre théorie sur l’origine étymologique de cette appellation provient de l’existence de forêts de frênes sauvages autour de la ville. Une histoire mythologique prétend quant à elle que la ville ayant été bâtie par trois jeunes filles (sa ghaz : trois filles), elle ait été nommée Saghez. La ville de Saghez était autrefois située au sud-ouest de la ville actuelle et ce qui reste de l’ancienne ville est appelée le Vieux Saghez. La ville actuelle se forma d’abord autour du bazar. Plus tard, sous l’influence des échanges avec les villes avoisinantes de Tabriz, Sanandadj et Bâneh, elle commença à se développer. Aujourd’hui, sa position géographique et la rivière qui la traverse donne un charme certain à cette ville.

La ville de Ghorveh

Ghorveh, située sur une vaste plaine à 93 kilomètres de l’est de Sanandadj et du nord-ouest de Hamedân, a longtemps été un ensemble de bourgs placés sur la voie de communication qui reliait ces deux grandes villes. Le village principal de cet ensemble était autrefois le village de Ghaslân qui s’agrandit sous l’impulsion du célèbre gouverneur du Kurdistan Amânollâh Khân, qui fit bâtir une citadelle, un palais, une mosquée, un bain et un grand parc, ainsi que de nombreuses demeures dans le village. Aujourd’hui, la situation géographique de la ville et l’existence de sources thermales attirent annuellement de plus en plus de voyageurs.

La ville de Kâmyârân

Une autre des belles villes du Kurdistan est Kâmyârân. C’est une ville nouvelle située à soixante cinq kilomètres au sud de Sanandadj. Les habitants de cette région sont également kurdes. Cette ville a un climat agréable au printemps et en automne.

La ville de Marivân

Cette ville a à près deux siècles d’histoire. Sur l’ordre de Nâssereddin Shâh, en 1865, le prince qâdjâr Farhâd Mirzâ, gouverneur de la région jusqu’à la Révolution constitutionnelle, fit bâtir un fort dans cette ville qui n’était alors qu’un village frontalier. Il narra l’histoire de la construction du fort dans une tablette qu’il fit clouer au mur de la mosquée de Dar-ol-Ehsân (la grande mosquée de Sanandadj).

En l’an 1869, Farhâd Mo’tamed-o-Dowleh renforça la citadelle et la nomma Shâh Abâd. Près de ce même fort militaire, une agglomération rurale se forma qui fut automatiquement nommée Marivân (le fort). Dans ce bourg, sur l’ordre du gouverneur, on fit construire un ghanât, des bains et des ab anbâr (bâtiments de réserve d’eau douce). Après Hâdj Farhâd, Hâdj Mohammad Ali Khân Mozzafar agrandit le fort et fit construire plusieurs grandes demeures, un caravansérail et un autre ghanât dans le village de Shâh Abâd, c’est-à-dire Marivân. Plus tard, toutes ces constructions furent détruites à l’époque de la Révolution constitutionnelle et des troubles qui s’ensuivirent. Au début du règne pahlavi, le gouverneur de l’époque bâtit un fort dans le village de Mosak dont on se sert aujourd’hui en tant que caserne militaire. L’existence du beau lac Zarivâr à l’ouest de Marivân a transformé cette ville en important lieu touristique.

la source: http://www.teheran.ir/spip.php?article1151#gsc.tab=0